Architectuurmaquettes spelen een sleutelrol binnen de architectuurpraktijk. Ze maken ideeën tastbaar, ondersteunen het ontwerpproces en tonen hoe architectuur vorm krijgt in ruimte, schaal en materiaal. Met het project 'Model voor de toekomst. Waardegedreven conservering van maquettecollecties in Vlaanderen' onderzoekt het VAi hoe deze waardevolle objecten duurzaam bewaard, gedocumenteerd en gereproduceerd kunnen worden. Daarbij wordt ook ingezet op innovatieve technieken zoals 3D-scanning.
Architectuurmaquettes zijn meer dan driedimensionale schaalmodellen, het zijn compacte denkruimtes waarin architecturale en stedenbouwkundige visies vorm krijgen. Architecten gebruiken ze doorheen het hele ontwerpproces: van een eerste verkennende studie tot het finale ontwerp. Ze helpen om complexe ruimtelijke concepten te vertalen naar een breed publiek. Soms zijn maquettes het enige wat nog overblijft van gebouwen die ondertussen uit het straatbeeld zijn verdwenen of van projecten die nooit werden uitgevoerd.
Het Vlaams Architectuurinstituut (VAi) beheert de grootste collectie architectuurmaquettes in Vlaanderen. Deze bevat meer dan 845 modellen, waarvan de oudste dateert uit 1928. De collectie weerspiegelt een eeuw aan architecturale visies en ambities en vormt een onmisbare bron voor onderzoek, onderwijs en publiekswerking.
Architectuurmaquettes zijn kwetsbaar en brengen complexe uitdagingen met zich mee wat betreft hun duurzame bewaring. Het zijn samengestelde objecten die kunnen bestaan uit een mix van materialen zoals hout, papier en karton, kunststof, metaal, glas en soms organische materialen zoals mos. Aangezien deze materialen elk op hun eigen manier verouderen en andere bewaaromstandigheden vereisen, is de conservatie en bewaring van deze samengestelde objecten bijzonder complex.
Het is bovendien onmogelijk om alle maquettes ooit gemaakt fysiek te blijven bewaren. Dit dwingt erfgoedinstellingen om moeilijke keuzes te maken en na te denken over alternatieve methodes om deze objecten te documenteren en zo hun betekenis te bewaren.
Model voor de toekomst wil antwoorden bieden op deze urgente vragen. Het project vertrekt vanuit de nood aan een realistisch en doordacht beleid voor het bewaren, conserveren en documenteren van architectuurmaquettes. Niet alleen voor de eigen collectie maar ook als ondersteuning voor andere instellingen en beheerders van maquettes. Door onderzoek en praktijk te combineren, bestuderen we de gebruikte materialen, verbindingen en vervaardigingstechnieken en brengen we veelvoorkomende schade en risico’s in kaart.
Daarnaast verkent het project vernieuwende manieren om architectuurmaquettes digitaal vast te leggen en duurzaam te bewaren. Technologieën zoals 3D-scanning openen nieuwe mogelijkheden om maquettes nauwkeurig te documenteren, onderzoeken en ontsluiten.
Het project loopt van 2026 tot 2029 en krijgt steun van het Departement Cultuur, Jeugd en Media. In die periode zet het VAi sterk in op kennisuitwisseling via studiedagen en workshops. Het project resulteert in een praktische handleiding voor collectiebeheerders, maquettebouwers en conservatoren, die houvast biedt bij keuzes rond conservatie, bewaring en documentatie.
Voor dit project kan het VAi beroep doen op de expertise van een diverse groep partners uit het erfgoed- en architectuurveld: