In het kader van het project Cultureel Erfgoed van de Stedenbouw werden 82 nieuwe actorfiches van vrouwen* toegevoegd in de VAi Archiefhub. Naast het ontwerpveld was er een grote doorstroom naar het onderwijs, ambtenarij, politiek en het middenveld.
Hoewel er recent 82 nieuwe actorfiches van vrouwen werden toegevoegd, blijft de genderverhouding opvallend scheef: slechts één op de acht geregistreerde fiches betreft een vrouw. Daarnaast konden we bij slechts veertien vrouwen* achterhalen of – en waar – hun archief bewaard wordt.
Klik in het artikel zeker door op de namen om een uitgebreidere biografie te lezen! En ken je zelf nog vrouwen* uit de stedenbouw of hun archieven die ontbreken? Meld het ons via kenniscentrum@vai.be!
De zoektocht naar archiefmateriaal van vrouwelijke stedenbouwkundigen is vaak ingewikkeld. Eliane Havenith (1918-2004), bijvoorbeeld, was de eerste vrouw* die als architecte en stedenbouwkundige afstudeerde aan het NHIBS in Antwerpen. Haar archief, bewaard door CIVA, bevond zich echter onder de naam van haar laatste bureau, Atelier du Sablon, waardoor haar werk lang onderbelicht bleef.
Er zijn dan ook andere zoekstrategieën nodig om de vrouwen* in de stedenbouw op te sporen. In tegenstelling tot hun mannelijke collega’s, waar er een canon van bekende namen is die in teksten en artikels vermeld worden, is er bij vrouwen* meer systematisch onderzoek vereist. Hierbij zijn administratieve bronnen zeer belangrijk, omdat ze informatie oplijsten zonder filtering. Het gaat dan bijvoorbeeld over registers van inschrijvingen en gediplomeerden bij opleidingen, maar ook ledenlijsten van actiegroepen of beroepsverenigingen zoals de Belgische Vereniging van Nederlandstalige Stedenbouwkundigen of de Chambre des Urbanistes de Belgique
In de eerste helft van de 20ste eeuw was vaak een diploma architectuur vereist om een studie stedenbouwkunde te volgen. Claire Henrotin (1908-1989) was de eerste vrouw die in beide richtingen afstudeerde aan La Cambre in Brussel. Ook Odette Filippone (1927-2002), Frédérique Hoet-Segers (1929-2022) en Cécile Feron (1936-1994) combineerden architectuur en stedenbouwkunde.
Door de democratisering na Mei ’68 en versoepelingen in het onderwijssysteem volgden meer vrouwen* een opleiding stedenbouwkunde of ruimtelijke planning, en stroomden ze vanuit verschillende andere richtingen in. Vooral de opleidingen geografie, sociologie en rechten waren populair. Simone Bellière-Vosch (1926-2015) behaalde bijvoorbeeld diploma’s in de sociologie en stedenbouw aan de ULB, terwijl Marie-Rose Proesmans (1943-2002) stedenbouwkunde combineerde met een doctoraat in de rechten aan de RUG.
Hoewel er uitzonderingen zijn, gingen veel vrouwen* in de stedenbouwkunde niet aan de slag als ontwerper. Er was daarentegen een grote doorstroom naar het onderwijs, ambtenarij, politiek en het middenveld. Zo doceerde Havenith aan het NHIBS en Françoise Choay (1925-2025) aan La Cambre. Anita Vanhoudt (1936-2016) en Violette Vansteelandt (1943-2013) bouwden dan weer een carrière uit als ambtenaar. Vansteelandt ontwikkelde bij het Hoofdbestuur Ruimtelijke Ordening het lessenpakket ‘Kinderen leren kijken naar de eigen leefomgeving’.
Op beleidsniveau overzag Paula D’Hondt (1926-2022) als Minister de transitie van de post Openbare Werken van het federale naar het Vlaamse niveau. Miet Smet (1943-2024) zorgde er als Staatssecretaris voor Leefmilieu dan weer voor dat actiegroepen inbreuken op het leefmilieu bij de rechtbank konden aanklagen. In Wallonië wilde Marthe Pierquin (1925-2011) meer wegen op het stedenbouwkundig beleid van haar thuisstad Waver. Ze stond op die manier mee aan de wieg van de partij Écolo.
Opvallend is dat zowel Smet als Pierquin ook actief betrokken waren bij verschillende actiegroepen rond leefmilieu en stedenbouw. Smet was vanuit haar rol als voorzitster van de actiegroep ABLLO betrokken bij de oprichting van de Bond Beter Leefmilieu, en Pierquin was oprichtster van Wavre Urbanisme Environnement, dat zich verzette tegen de komst van een nieuw gewestplan.
Je kan terecht bij volgende archiefinstellingen voor archieven van vrouwen* uit de stedenbouwkunde:
In september 2025 lanceert het VAi-Kenniscentrum een oproep naar archieven in stedenbouw. Met het project Cultureel Erfgoed van de Stedenbouw wil het VAi actoren en archieven uit de stedenbouw en ruimtelijke planning in België in kaart brengen, voor de periode van 1945 tot 2000.
Sinds de start van het project registreert het VAi-Kenniscentrum de verzamelde kennis doorlopend in de VAi Archiefhub. In 2028 verschijnt een bronnengids, die (onder)zoekers wegwijs maakt in het verspreid bewaarde bronnenmateriaal.
*We gebruiken een asterisk bij vrouwen* om inclusiviteit uit te drukken en de aandacht te vestigen op de diversiteit binnen deze groep. De asterisk geeft aan dat de term niet alleen cisgender vrouwen omvat (vrouwen wiens genderidentiteit overeenkomt met het geslacht dat hen bij de geboorte is toegewezen), maar ook trans vrouwen, niet-binaire personen die zich identificeren met vrouwelijkheid, en andere genderidentiteiten die onder de paraplu van vrouwelijkheid vallen. Het gebruik van de asterisk helpt ons om een bredere en meer inclusieve definitie van vrouwelijkheid te communiceren.
