No documents, no history?
Onder het motto 'no documents, no history' verzamelen architectuurinstellingen wereldwijd de archieven van allerlei ontwerppraktijken. Het bewaren en ontsluiten van tekeningen, plannen, maquettes en andere documenten stelt ons in staat de architectuurgeschiedenis te begrijpen en door te geven aan volgende generaties. Maar wat met praktijken en verhalen die nooit gedocumenteerd werden, of waarvan de sporen amper terug te vinden zijn?
Het belang van mondelinge geschiedenis
Het geheugen van onze omgeving ligt niet alleen besloten in schetsen, maquettes, foto's of briefwisseling van ontwerpers. Ook getuigenissen, ambachten, technieken, kennis en expertise bepalen de geschiedenis van de omgeving en verdienen aandacht.
De tentoonstelling Unfolding the Archives #9: Feministische Perspectieven 1980–1990 is een recent initiatief dat hieraan bijdraagt. De expo vloeit voort uit een langer lopend onderzoek naar het erfgoed van vrouwelijke ontwerpers, waarbij ook andersoortige praktijken actief worden opgespoord. Het onderzoek naar de jaren tachtig bracht zo een netwerk van feministische initiatieven in kaart dat zich niet binnen de gevestigde architectuurcultuur afspeelde, maar binnen de toenmalige vrouwenbeweging.
Bij gebrek aan archiefmateriaal om de dynamiek binnen het netwerk te reconstrueren, ging onderzoeker Bart Decroos (Collectie VAi) in gesprek met een aantal van de toenmalige initiatiefnemers: architecte Danie Staut, landschapsarchitect Els Huigens, interieurarchitect Leen De Becker en vormingswerkster Gerd Van Limbergen.
Deze mondelinge geschiedenis werd gedocumenteerd via video-interviews, die momenteel te zien zijn in de tentoonstelling. Na afloop zullen de opnames toegankelijk worden gemaakt als nieuwe historische bronnen voor verder onderzoek. Krijg hier een eerste inkijk in de interviews.
Bijdragen aan een meerstemmige geschiedschrijving
Het project 'Feministische perspectieven 1980–1990' bouwt verder op eerdere initiatieven van het VAi om actief bij te dragen aan een gelaagde geschiedschrijving van de (on)gebouwde ruimte in Vlaanderen. In 2020 startte het VAi Kenniscentrum het Wiki Women Design-project, waarbij via collectieve edit-a-thons de bijdragen van vrouwen aan de ontworpen omgeving werden toegevoegd aan Wikipedia. Meer hierover lees je in het Kennisdossier Vrouwen* in Architectuur en Vormgeving
Documenteren voor een begrip van digitale omwentelingen
In 2025 ging ook het project Software/architectuur van start, dat de softwaregeschiedenis van het Belgische ontwerpveld tussen 1970 en 2000 onderzoekt. Naast concrete computerbeelden en digitale bestanden komt daarbij een hele gemeenschap van ontwerpers, programmeurs en gebruikers in beeld die tot nu toe grotendeels buiten de geschiedschrijving bleef.
Ook binnen dit project ondervinden Janno Martens en Tine Poot (Kenniscentrum VAi) dat het documenteren van mondelinge geschiedenis een cruciale rol speelt om de reeks historische, opeenvolgende digitale omwentelingen te begrijpen.
Een actief verzamelbeleid
Een archief is kortom geen passieve verzameling, maar een plek waar de geschiedenis actief in beeld wordt gebracht. Dat vereist een doordacht en gemotiveerd verzamelbeleid. Het VAi wil bijdragen aan een meerstemmige geschiedschrijving, waarin ook perspectieven, rollen, praktijken en netwerken zichtbaar worden die nauwelijks gedocumenteerd zijn in eerder verworven papieren archieven. Alleen zo ontstaat een genuanceerd begrip van het verleden — niet louter als terugblik, maar als fundament om de toekomst vorm te geven.
Hebt u zelf verhalen of herinneringen die bewaard moeten blijven? Geschiedenissen uit het veld die niet eerder verteld werden? Laat het ons weten via mail aan architectuurarchief@vai.be!