Belgisch architect, stedenbouwkundige en criticus Renaat Braem (1910–2001) geldt als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de naoorlogse modernistische architectuur in België. 31 januari 2026 staat voor de 25ste verjaardag van zijn overlijden. We grijpen dit moment aan om zijn werk, visie en blijvende invloed in de kijker te zetten.
Renaat Braem (1910-2001) was niet alleen een begenadigd architect die beeldbepalende gebouwen van het naoorlogse modernisme realiseerde. Hij was ook een bevlogen maatschappelijk denker, een scherpe pen en een getalenteerde spreker. Originele schetsen, collages en bouwtekeningen tonen Braems enorme tekentalent en de sterke verbeeldingskracht waarmee hij zijn ideeën gestalte gaf.
Braem werd geboren in Antwerpen op 29 augustus 1910 en overleed in Essen op 31 januari 2001. Zijn werk, visie en kritische reflecties hebben een blijvende invloed op het denken over architectuur, stedenbouw en de manier waarop we onze omgeving vormgeven.
Braem was een pionier die sociale rechtvaardigheid en architecturale verbeelding koppelde aan een vooruitstrevende visie op wonen en samenleven. In zijn gebouwen, ontwerpen en geschriften blijft zijn engagement voelbaar—van sociale wooncomplexen zoals het Kiel tot zijn beroemde kritiek op de ruimtelijke wanorde in Het lelijkste land ter wereld uit 1968.
In 1968 publiceerde architect Renaat Braem Het lelijkste land ter wereld. In dit pamflet geeft hij zijn kritische lezing van de stedenbouwkundige wanorde in België, als gevolg van een wederopbouwpolitiek waarin het initiatief grotendeels aan de kleinste private partij werd overgelaten; het gezin als de hoeksteen van de samenleving. Tegelijkertijd is het pamflet vooral een oproep om de nefaste gevolgen van deze ruimtelijke wildgroei te keren, en bevat het een aantal concrete voorstellen om de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren.
Het pamflet blijft op vele punten brandend actueel, zeker in tijden van grootschalige stadsvernieuwingsprojecten en het herdenken van de publieke ruimte. Daarom besloot het VAi het opnieuw uit te geven, voorzien van een inleiding en annotaties door Francis Strauven, architectuurhistoricus en auteur van de monografische publicatie Renaat Braem. Architect (1983).
In 2018 gaf het Vlaams Architectuurinstituut het boek opnieuw uit naar aanleiding van de 50e verjaardag van de publicatie en de theatervoorstelling van Dimitri Leue op basis van de tekst van Braem. De heruitgave wordt aangevuld met een essay van Vlaams Bouwmeester Leo Van Broeck die de bevindingen van Braem toetst aan de bouwcultuur van vandaag. Recente fotografie van Filip Dujardin toont bovendien dat België nog steeds aanspraak maakt op de titel Het lelijkste land ter wereld.
Het VAi‑project Wiki Women Design bracht blinde vlekken in archieven aan het licht en opende nieuwe onderzoeksporen. Zo ontdekten we dat het archief van Renaat Braem ook het archief bevat van zijn echtgenote, ontwerper Elza Severin.
Elza Severin (1913-1988) studeerde schilderkunst aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten en het Hoger Instituut voor Schone Kunsten in Antwerpen. Na haar opleiding bouwde ze in de jaren 1930 en 1940 een carrière uit als zelfstandig graficus en illustrator. Daarnaast ondersteunde ze Braem in de dagelijkse werking van zijn architectenbureau: ze verzorgde de administratie, maar werkte ook mee aan tentoonstellingsscenografie, interieurontwerp en de vormgeving van decoratieve elementen zoals muurschilderingen, tegels, wandtapijten en kussens.
In 2010, het jaar waarin Renaat Braem honderd zou zijn geworden, lanceerden de Stad Antwerpen en het VAi een interactieve kaart met een dertigtal locaties die zijn oeuvre in Antwerpen zichtbaar maken. De kaart voert je langs zowel bekende als minder bekende realisaties, zoals het Kiel, de Politietoren en het tentoonstellingspaviljoen van het Middelheimmuseum.
De architectuurroute bundelt deze selectie van gebouwen, wijken en architecturale fragmenten, zonder vast traject. Je stippelt zelf een persoonlijke route uit—te voet, met de fiets of met het openbaar vervoer—langs de projecten die je het meest interesseren.
De VAi-collectie bevat een klein deel van Braems archiefmateriaal en blijft zijn erfenis levendig houden via onderzoek, tentoonstellingen en publieksprogramma’s. Ook vandaag, een kwarteeuw na zijn overlijden, blijft Braem een bron van debat, inspiratie en reflectie over de rol van architectuur in onze samenleving.
